دکتر علی اکبر جعفری

علمای شیعه مغز متفکر تمدن سازی دوران صفویه

بسم الله الرحمن الرحیم

دومین جلسه از ترم سوم موسسه مطالعات تمدن اسلامی با حضور حجت­الاسلام متولی امامی و دکتر جعفری و دانش‌­پژوهان این مؤسسه، روز جمعه دوم مهر ۱۳۹۵ در امامزادگان درب امام اصفهان برگزار شد.

ضرورت پرداختن به مکاتب عرفانی در تمدن اسلامی

در اولین ساعت از این جلسه حجت­ الاسلام متولی امامی به بیان مقدمه­‌ای پیرامون ضرورت پرداختن به مکاتب عرفانی در تمدن اسلامی و تقسیم­‌بندی سیر عرفان در طول تاریخ اسلام پرداختند.

استاد متولی امامی در ابتدای جلسه به این موضوع پرداختند که مکاتب عرفانی دارای سیر تاریخی است و به همین دلیل دارای اهداف و مبانی می­‌باشد، لذا در شکل­‌گیری تمدن اسلامی نقش زیادی ایفا می‌کند. ایشان در ادامه به بیان مکاتب عرفانی پرداختند و مکاتب عرفانی را به دو بخش نظری  و عملی تقسیم کردند که عرفان عملی به شیوه سلوک و عرفان نظری به توصیف و هستی‌شناسی می‌پردازد. ایشان رشته‌­های علوم اسلامی مانند عرفان را علوم پسینی بیان کردند که بعد از اهل­ بیت شکل گرفته و دارای زمینه­‌هایی است که باعث شکل­‌گیری عرفان اسلامی در جهان اسلام شده است.

از جمله این عوامل عبارتند از:

۱- عرفان­‌های شرقی                   ۲- عرفان­‌های ایرانی                            ۳- آموزه­‌های اسلامی                          ۴- جنگ­‌ها از جمله حمله مغول                     ۵- فساد دربارها.

با توجه به عوامل شکل­‌گیری عرفان، نمی­‌توان گفت که عرفان به صورت ناب گرفته شده از اسلام است. استاد در ادامه بیان کردند که از قرن یکم تا سوم هجری قمری بیشتر، گرایشات زهدگرایی در جهان اسلام به وجود می‌آید. در قرن سوم تا پنجم هجری مبانی عرفان و شیوه سلوک شکل می­‌گیرد و توضیح و تبیین می­‌شود. در شیوه سلوک هم دو روش وجود دارد: سکر و سحو. مکتب بغداد بیشتر سحو هستند و به فقه گرایشات زیادی دارند. و مکتب سکر بیشتر از آنِ عارفان ایرانی هست که در مسیر سلوک به سکر می­‌رسند. قرن پنجم هجری نیز، قرنی است که عرفان به ظهورات عینی و تمدنی می­‌رسد. لذا در این دوره حاکمان با عارفان و تصوف برخوردهای جدی می­‌کنند.

سید محمدحسین متولی امامی

بیان تاریخ تمدن صفویه و شاخصه‌­های آن

در ساعت دوم دکتر جعفری در ادامه جلسات گذشته به بیان تاریخ تمدن صفویه و شاخصه­‌های آن برای دانش­‌پژوهان مؤسسه پرداختند. استاد در ابتدای ساعت بیان کردند که رهبر انقلاب در خرداد سال ۷۵ فرمودند: اینجانب برخلاف کسانی‌که صفویه را در چشم­‌ها ضدارزش کرده‌اند، تأکید می‌نمایم که صفویه بزرگترین حق را به دانش فقاهت و کلام شیعی دارند؛ زیرا آنها بودند که راه را باز کردند و علمای اسلامی را در این سطح پرورش دادند. استاد با این مقدمه به ویژگی­‌ها و شرایط عالی دوره صفویه برای تمدن­‌سازی پرداختند.

اولین ویژگی عبارت است از این که دوره صفویه اولین دوره­‌ای است که در ایران به عنوان یک واحد سیاسی مستقل بعد از مسلمان شدن ایرانیان شکل گرفته است.

دومین ویژگی عبارت است از این که هویت جدید ایرانی به شکل جدیدتری جلوه یافت که این شکل یا هویت عبارت است ایرانی مسلمان شیعی فارسی زبان.

و سومین ویژگی عبارت است از تفاوت عمده ایران دوره صفوی با دوره خودش، یعنی نقشی که مذهب تشیع در این دوره برعهده داشته است.

با توجه به این ویژگی­‌ها که در دوره قبل از آن وجود نداشت در این دوره تحولاتی اتفاق افتاد که موجب شکوفایی تمدنی این دوره شد. این اتفاقات عبارتند از: ۱- تحولات زیادی که مذهب تشیع موجب آن شد، ازجمله تغییر فلسفه سیاسی و هنر در دوران صفویه. به عنوان مثال شعر آیینی در این دوره در صدر اولین سروده­‌ها قرار می­‌گیرد. وعلمای شیعه به حکومت راه پیدا می­‌کنند و موجب تحولات عمیق می­‌شوند. ۲- صفویه فقط جهان‌گیری نکرد، بلکه یک جهان­‌داری موفق داشت. که این موجب شده است یک نمونه موفق تمدنی شود. ۳- به رغم اقتباس یا حتی تقلید از دولت­‌های قبل یا معاصرش از جمله هند و عثمانی در زمینه­‌های مختلف تمدنی، اصول خاص خودشان را مطرح و پیاده­‌سازی کردند. که این اصول خاص خلاقانه و مبتکرانه است. ۴- در این دوره تحولات عمیقی در حوزه‌های مختلف در ایران آغاز شد. مثلاً شاردن در سفرنامه خود بیان می­‌کند در دوره صفویه ۱۶۳ مسجد، ۴۲ مدرسه و ۱۸۰۲ کاروانسرا در اصفهان وجود داشته است.

استاد جعفری در جمع­‌بندی درس­‌گفتارهای خود در این ساعت اظهار کردند که محور اساسی توسعه در دوره صفویه را علمای شیعه داشتند. علمای شیعه مغز متفکر این دوران بوده­‌اند. که برای نمونه می­‌توان کتاب ایران عصر صفوی نوشته راجرز سیوری را مطرح کرد. که البته در دهه­‌های اخیر به ویژه بعد از جنگ دوم جهانی و قرن بیستم دشمنی­‌های زیادی با صفویه در داخل یا خارج شده است که یا به دلیل ناآگاهی تاریخی است یا به دلیل ضعف مبانی اعتقادی و یا به دلیل تحت تأثیر جریان به اصطلاح روشنفکری یا غرب­‌گرایی وابسته است که به ویژه از دوره قاجاریه به این طرف در ایران دیده می­‌شود.

در پایان استاد به بیان اشکال اندیشه سیاسی تشیع پرداختند و آن را به  ۵ دوره تقسیم نمودند که این دوره­‌ها عبارتند از:
۱- دوران امامت که تا۳۲۹ هجری قمری طول کشیده است. که حکومت حق امام معصوم است.

۲- دوران رویکرد به سلطان عادل (از ۳۲۹ تا ۹۰۷ هجری قمری)

۳- دوران مشروعیت دادن به سلطان عادل (از ۹۰۷ تا ۱۳۲۴ هجری قمری)

۴- دوران رویکرد به حکومت‌­های مردمی با رویکرد قانونی( از پهلوی تا انقلاب اسلامی)

۵- دوران تشکیل حکومت اسلامی بر مبنای ولایت فقیه

حضور علمای شیعه مانند محقق کرکی و امثال آن در این دوره بسیار مشهود است. که این ورود علما همکاری با سلطان جائر نبوده است؛ بلکه حاکم با اذن فقیه جامع‌الشرایط حکومت می­کرده است.

%da%a9%d9%84%db%8c

درس­‌گفتارهای الگوهای پیشرفت اسلامی ایرانی

در ساعت سوم نیز حجت الاسلام متولی امامی مدیر مؤسسه مطالعات تمدن اسلامی به بیان ادامه درس­‌گفتارهای الگوهای پیشرفت اسلامی ایرانی پرداختند. در ابتدای این ساعت استاد بیان کردند مدل­‌های توسعه‌ای که در دوران دولت سازندگی مطرح بود مدل­‌هایی است که در جامعه مدرن مطرح شده بود. تئوری که آقای هاشمی پیرامون توسعه مطرح می‌کند این است که باید بخشی از کشور را نظیر تهران، مشهد، شیراز، تبریز و اصفهان را به عنوان مرکز سرمایه قرار دهیم و نقاط پیرامونی به سمت مرکز حرکت کنند. این یعنی اینکه نقاط پیرامونی به نوعی خادم مراکز باشد و باید یک نسل این فشار را تحمل کنند تا کم‌کم نقاط پیرامونی هم قدرت بگیرد.

در ادامه استاد، با اشاره به اینکه تمدن­‌ها خود را تحمیل می‌کنند تصریح کرد: الگوی پیشرفتی باید طراحی کنیم که سنت­‌های ما را از بین نبرد، این حفظ سنت­ها به معنای استفاده از ابزار و وسایل قدیمی و فرسوده و فاقد پیشرفت گذشته نیست، و ما سلفی نیستیم، آنها معتقد هستند باید برگردیم به عقب و نظیر گذشتگان زندگی کنیم که ما به این موضوع معتقد نیستیم، بلکه به دنبال پیشرفت هستیم اما با حفظ سنت­‌ها باید پیشرفت کرد. کسانی که به دنبال پیشرفت هستند ابتدا باید زمینه‌ها را مشخص کنند، اگر بخواهیم به الگوهای پیشرفت بپردازیم باید تکلیف ما در چند حوزه مشخص شود، یکی از این مسائل چگونگی مواجهه ما با غرب است، دیگر اینکه نظریه اجتماعی ما باید مشخص باشد و بدانیم تحلیل ما از جامعه به چه صورت است، باید معلوم شود نگاه ما نسبت به حرکت تاریخ به چه صورت است، یعنی باید اشخاص فلسفه تاریخ خود را پیش از ورود به مبحث الگوی پیشرفت مشخص کنند، مؤلفه دیگر بحث علم و چیستی علم یا همان فلسفه علم است.

ایشان در ادامه اظهار کردند اگر به یک نظام فکری برسیم می‌توان یک الگو ترسیم کنیم، مشکل ما امروزه در طراحی الگوی پیشرفت این است که دارای یک نظام فکری نیستیم و به برخی مسائل اصلا نپرداخته‌ایم و یا نظریات غرب را پذیرفته‌ایم، در دین شناسی خود اگر نگاه جدیدی به عرفان داشته باشیم بسیاری از مسائل تغییر خواهد کرد، امام خمینی یک نگاه متفاوت به عرفان داشته است و این نگاه متفاوت می‌تواند بسیاری از مسائل را دگرگون نماید.

در پایان نیز استاد درباره فلسفه تاریخ توضیحی دادند  و به فلسفه تاریخ داروین اشاره‌­ای داشتند و بیان کردند این خط فلسفه تاریخ موجب تولید الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی نمی­شود.

                                                                                                   کریمی

نشست تخصصی روش شناسی فقه تمدنی

اولین نشست تخصصی موسسه مطالعات تمدن اسلامی (متا) در سال تحصیلی جدید در تاریخ۱۰ شهریور۹۵ با سخنرانی حضرت آیت الله علیدوست و حجه الاسلام متولی امامی، با عنوان “روش شناسی فقه تمدنی” برگزار شد.
ابتدا حجه الاسلام متولی امامی به طرح مفهوم تمدن پرداخت و فقه تمدنی را فقه شبکه ای و تصمیم ساز در قامت تمدن اسلامی معرفی کرد. وی افزود فقه تمدن از سویی باید با رویکرد حکومتی استنباط شود و از سوی دیگر باید نظام مسائل فقه در هر موضوع را استنباط کند. برای طراحی نظام فقیه باید متوجه غرب شناسی و مواجهه صحیح با غرب باشد.

روش شناسی فقه تمدن آیت الله علیدوست موسسه متا

در بخش دوم این نشست، آیت الله علیدوست این جلسه را مغتنم شمردند و این نشست با چنین عنوانی را بی سابقه معرفی کردند.

ایشان افزودند که فقه تمدنی در نگرش ما یعنی اجتهاد تمدنی که شاخصه هایی دارد. اولین شاخصه توجه نظام وارگی احکام است. باید یکبار با نگرش خرد احکام را استنباط کرد و در مرحله دوم باید خرده نظام ها را کشف کرد و در نهایت باید به یک نظام کلان تمدنی دست یافت.
نکته دیگر در فقه تمدنی توجه به نصوص مبین مقاصد است که باید در استنباط مورد توجه قرار گیرد.
نکته سوم توجه مجتهد به تزاحم احکام در حوزه مدیریت اجتماع است.

آیت الله علیدوست

توجه به عقل، مصالح، شرایط و محدودیت های اجرای حکم و دیگر مولفه های مهم بر فرآیند مجتهد، از دیگر جنبه های مورد توجه آیت الله علیدوست بود.
لازم به ذکر است که این نشست با جلسه هم اندیشی اساتید سطوح عالی حوزه علمیه اصفهان به پایان رسید.

دیدار مدیر مسئول موسسه مطالعات تمدن اسلامی (متا) با آیت الله مهدوی

در این جلسه با ارائه گزارشی از عملکرد موسسه متا به تشریح برنامه‌های پیش رو و اهداف موسسه پرداخته شد.
fg

 

آیت الله مهدوی با دقت و توجه نسبت به فعالیت‌ها و برنامه‌های این موسسه ابراز امیدواری کردند که این فعالیت‌ها منجر به تربیت نیروهای نخبه انقلابی گردد. ایشان بر تمرکز  بعضی مباحث موسسه بر تمدن مهدوی، دوران ظهور و ویژگی‌های آن و معرفی آن به دانشجویان و طلاب تأکید داشتند و فرمودند: معرفی آن دوران اشتیاق مردم را به حرکت برای اصلاح جامعه و انتظار سازنده افزایش می‌دهد.

photo_2016-09-10_17-27-59
حجت الاسلام متولی امامی در پایان ضمن بیان اهمیت توجه عالمان دینی به ارتباط فقه و دولت و تولید نظام سازی فقهی، آن را از وظائف و رسالت‌های علمای دوران جمهوری اسلامی دانست.

دوره آموزشی مطالعات تمدنی۳

شروع ترم مهر ۱۳۹۵

ترم سوم دوره مطالعات تمدنی دفتر اصفهان از ۲۶شهریور ماه آغاز می‌شود.

جهت پیش ثبت نام، لطفا فرم ذیل را پر کنید.

ثبت نام ترم مهرماه ۹۵ اصفهان

برای تکمیل ثبت نام و کسب اطلاعات بیشتر با شماره ۰۹۱۳۵۵۵۶۸۶۳ تماس حاصل نمایید تا از نوبت مصاحبه و سطح بندی مطلع شوید.

 

برنامه ترم مهر ۱۳۹۵ اصفهان

photo_2016-09-02_22-02-15

%d8%a8%d8%b1%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d9%85%d9%87%d8%b1-%d8%a7%d8%b5%d9%81%d9%87%d8%a7%d9%86-1395

 

 

مقام عقل و دین و فلسفه در نسبت با علم

ششمین جلسه از ترم دوم مؤسسه مطالعات تمدنی در تاریخ ۲۰/۱/۹۵ با حضور اساتید و دانش­ پژوهان این مؤسسه در سالن امامزادگان درب امام اصفهان برگزار شد.

ساعت اول از این جلسه با حضور دکتر جعفری عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه اصفهان برگزار شد. دکتر جعفری در ابتدای این جلسه به بیان تعاریفی از تمدن پرداختند و سپس به بیان کلیاتی از خط تاریخی در جهان اسلام پرداختند. ایشان قرن اول هجری را بیشتر دوران جنگ و تصفیه حساب نام بردند و قرن دوم هجری را دوران پایه ­ریزی علمی بیان کردند و قرن چهارم هجری را یعنی دورانی را که آل­بویه حضور دارند یکی از دوران شکوفایی تمدن دانستند.

استاد در ادامه سه دوره مشخص رشد تمدن ایرانی اسلامی را به شرح زیر بیان کردند: ۱- دوران آل بویه است. که یکی از مراکز اصلی این دوره شهر اصفهان است. ۲- دوره سلجوقیان است. تفاوت آن با دوران قبلی این است که دوره قبلی مایه اصلی آن شیعه است ولی دوران سلجوقیان دوره حاکمیت تفکر شیعه نیست. ۳- دوره صفویان

استاد عوامل مؤثر در ایجاد تمدن ایرانی اسلامی را عبارت از: دین، اخلاق، جغرافیا به عنوان سه پایه اولیه و زبان و علوم و فنون هم به عنوان مکمل­ های آن بیان کردند. دین به عنوان اساسی­ ترین رکن، اخلاق به عنوان پیوند دهنده جامعه ایرانی اسلامی، جغرافیا به عنوان ظرف زمانی و مکانی تمدن ایرانی اسلامی، زبان به عنوان اساسی ­ترین رکن موجودیت(هویت) ایرانی اسلامی، و علوم و فنون به عنوان عالی­ترین محصول خرد ایرانی.

در پایان جلسه استاد به بیان کلیات و ویژگی­ هایی از دوران تمدنی آل­بویه که موجب شاخص شدن تمدنی آن شد،پرداختند و هم­چنین مصداق­هایی تاریخی از آن را نیز بیان کردند. ایشان بیان کردند که آل­بویه ۱- از شرایط موجود در ایران برای ایجاد دولت استفاده کرد. ۲- تلاش برای در اختیارگرفتن همه ایران(البته تا این اندازه قدرت پیدا نکردند) ۳- ایجاد مناسبات با نهاد خلافت ۴- ایجاد وحدت سیاسی در بین جامعه و در درون حکومت آل­بویه ایجاد کردند.

در ساعت دوم از این جلسه دکتر قربانی به ادامه ارائه درس ­گفتارها پیرامون  تاریخ فلسفه غرب پرداختند. استاد قربانی در این ساعت به ادامه مباحث مربوط به هگل پرداختند. استاد در ابتدا به  مرور و تکمیل اصول فلسفه هگل پرداختند و این­گونه بیان کردند:

۱- اصل جهت کافی(اصل علیت): هگل آمد تا تقابل ذهن و عین(نومن و فنومن) را بردارد. شعار آنها این است که آگاهی از متعلق آن­ها جدا نیست. مثل عشق که وقتی بروز می­ کند به سمت چیزی است. یعنی عشق متعلق نیاز دارد. ولی بین عشق و متعلق عشق جدایی نیست. مانند علم و معلوم. به این می­ گویند پدیدارشناسی. یعنی مقابل آگاهی پدیدار است و آگاهی از پدیدار جدا نیست. در کل باید گفت که هگل فیلسوف وحدت­ گرا است.

۲- اصل امتناع تناقض:

دو نقیض نه با هم جمع می­ شوند ونه رفع می ­شوند. هر دو این گزاره نشان می­ دهند که هگل به عقل اعتماد دارد. چون فلسفه خود را بر روی این دو اصل عقلی بنا گزارده است. لذا هر گزاره ­ای که بخواهد وارد فلسفه­ هگل بشود باید باید با این دو گزاره سازگاری داشته باشد.

هگل بیان می­ کند که باید سیستمی بچینیم که وقتی گزاره ­ای را بیان کردیم، خود بیان کند که گزاره­ های بعدی چه باید باشد. یعنی مقدمه + متد که نتیجه­ ای ضروری و خطاناپذیر داشته باشد.

دکتر قربانی در ادامه به بیان مراحل هگل پرداختند. و فلسفه هگل را دارای سه مراحله بیان کردند:    ۱- مرحله منطق   ۲- مرحله­ی طبیعت    ۳- مرحله روح

هگل بیان می ­کند پیش از من فلاسفه سر در درون کردند، چرا که منطقی حرف زدند و منطق بخش درون است، در حالی که منطق یک مرحله بود. برخی هم عینی بودند و فقط از طبیعت(بخش بیرونی آن) صحبت کردند. ولی هگل معتقد بود که فلسفه وی جامع بین آنها است که تز+ آنتی تز= سنتز.

در ساعت آخر حجت الاسلام استاد متولی امامی مبحث فلسفه علم را در این ترم آغاز کردند. ایشان بیان کردندکه یکی از بحث­ های مهم تمدنی فلسفه علم است. اگر یک نگاه درجه دو (از بیرون) به علم داشته باشیم، به آن فلسفه علم می­ گویند. برای مثال گاهی اصول می­ خوانیم ولی گاهی از بیرون به اصول نگاه می­ کنیم که چیست؟ این نگاه از بیرون می­ شود فلسفه  علم.

حال این که آیا این نگاه صحیح است یا نه محل بحث است.

ایشان بیان کردند که برخی چیزها راز است(با آن زندگی می­ کنند) برای همین هیچ­ گاه تکراری نیست. مانند امام حسین(ع). ولی برخی چیزها مسئله است و به همین خاطر تکرار دارد.

اگر چیزی از راز بودن به مسئله تبدیل شود دیگر حیات نیست. غرب­شناسی وقتی ایجاد شد که دیگر راز نبود بلکه مسئله مردم شده بود.

فلسفه علم یعنی پرسش از علم. این یعنی حیات علم رو به پایان است و اکنون در غرب فقط تکنولوژی است که حیات دارد.

در ادامه استاد قرن ۱۷ قرن میلادی را قرن حذف دین و قرن منزلت­یابی فلسفه دانستند که به دو شکل بروز کرد: ۱- عقل­گراها   ۲- تجربه ­گراها.

هر دو وقتی خواستند شروع کنند دین را کنار گذاشتند و خواستند با علم و عقل صرف پیش بروند. در مرحله­ بعد فلسفه هم کنار گذاشته شد و علم به تنهایی پیش رفت. البته به جایی رسید که متوجه شدند علم بدون دین و فلسفه زیر پایش خالی شده است و اعتباری ندارد لذا دوباره عقل­ گراها شروع به کار کردند و مقام عقل را دوباره زنده کردند.

                                                                                               فرهنگ دوست