حجت الاسلام سید محمدحسین متولی امامی

ارائه صحیح تاریخ به جامعه مانع از رشد و نفوذ شبهات می شود

جلسه سوم متا در اصفهان با حضور حجت الاسلام متولی امامی در محل امامزادگان درب امام  مورخ جمعه ۱۰مهر ۱۳۹۵ برگزار شد.
متولی امامی با تبیین سیر تمدن سازی تصوف و گرایش آن به تشیع، بر ضرورت و اهمیت تبیین مبانی تاریخی و بررسی مکاتب عرفانی تأکید کرد و گفت: ما تاریخی پر هویت و دارای غنای بسیار داریم، ارائه تاریخ و حقایق تاریخی به نسل جوان می‌تواند در شکل گیری هویتهای نسل جوان بسیار سازنده باشد.
 

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در اصفهان، حجت الاسلام سید محمدحسین متولی امامی، مدیر مؤسسه علمی پژوهشی مطالعات تمدن اسلامی(متا) اصفهان، صبح امروز در نشست علمی این مؤسسه به تبیین مکاتب عرفانی شیعه پرداخت و گفت: مکاتب عرفانی برای ما حائض اهمیت است، مکاتبی که برای ما در کتابها نقل شده است عمدتا از کتابهای اهل سنت گرفته شده است و توضیح و تشریحی پیرامون مکاتب ارائه نشده است و تنها به معرفی سرگذشت و زندگی و نوع مذهب آنها پرداخته است.

حجت الاسلام متولی امامی در ادامه ابراز کرد: در جایی مطرح نشده است گرایش تشیع به مکاتب عرفانی به چه صورت بوده است و چگونه گرایشات شیعه به عرفان رخ داده است و جایگاه این مکاتب عرفانی در جهان اسلام به چه صورت بوده است، در حالی که عرفان شیعی و سنی دو جریان کاملا متفاوت است و نباید باهم یکسان دیده شود.

شکل گیری عرفان بر محور زهدگرایی بوده است

وی با بیان اینکه از قرن دوم هجری تا قرن پنجم شکل گیری عرفان بر محور زهدگرایی بوده است، تصریح کرد: شکل گیری زهد گرایی و کتب توصیف و تبیین تصوف و ترسیم خطوط میان تصوف و فقه در این دوران رخ داده است، از قرن پنجم تا قرن هفتم اتفاقاتی جدیدی در جهان اسلام رخ می‌دهد، اولا این دوره دوران شکوفایی ادب و هنر در ایران است و کتب اشعار و آثار هنری ارزشمندی در این دوران خلق می‌شود و رویکردهای عرفانی با ظهور افرادی نظیر ابن عربی در این دوران شکل می‌گیرد.

مدیر مؤسسه مطالعات تمدن اسلامی با اشاره به وجود دو سبک شعری عاشقانه و عارفانه در قرن پنجم تا هفتم، عنوان کرد: شاعران شعر عشقی در دربار شعر می‌سرودند و شاعران عرفانی در مکاتب تصوف مشغول به شاعری بودند، از قرن پنجم به بعد تصوف به یک قدرت بی‌سابقه در جهان اسلام دست پیدا کرده و تمدنی می‌شود و کاملا رویکرد تمدنی پیدا می‌کند و عرفان وارد جامعه می‌شود و تجلی واقعی در میان مردم پیدا می‌کند.

وی در ادامه افزود: در این دوران که اوج تصوف بوده است اتفاقات مهمی رخ می‌دهد، شکوفایی ادب و هنر با رواج شعر و نثر در لسان امثال مولوی و سعدی که به خدمت عرفان و اخلاق در آمد، در این فاصله که عرفان تمدنی می‌شد تکیه، خانقاه، زاویه و کاروانسراها همه با نیت خدمت به خلق تشکیل شدند، در خانقاه‌ها افرادی هستند که خود را وقف خانقاه می‌کنند و درب آنها به روی همه مردم باز است، ما به ابتدائیات تاریخ اسلام هم دقت نداریم، در تاریخ اسلام مکانهایی نظیر خانقاه، زاویه و تکیه بوده است که محلی برای تجمع مسافرین و فقرا بوده است و مردم نذورات خود را در این مکانها هزینه می‌کردند.

رابطه مرید و مرادی بر مناسبات سیاسی تأثیرگذار بوده است

حجت الاسلام متولی امامی با اشاره به سیر شکل گیری تصوف و  نفوذ آن در میان مردم و در جامعه، اظهار کرد: یک صوفی زمانی که می‌خواهد وارد عرفان شود گام اول خدمت به خلق به صورت مجانی است، در مکانهایی نظیر کاروانسراها و خانقاه‌ها صوفی‌ها اقدام به خدمت به مردم می‌کردند، از دیگر کاربردهای خانقاه‌ها و تکیه‌گاه‌ها و زاویه‌ها ذکر و موعظه و سماع بوده است، پس از شکل گیری خانقاه‌ها و زاویه‌ها، روابط مرید و مرادی را می‌توان از دیگر آثار تمدنی تصوف عنوان کرد، رابطه مرید و مرادی بعدها در مناسبات سیاسی و حکومتی نیز تأثیر بسزایی ایفا کرده است، خرقه‌ها در این میان خودنمایی و بروز خاصی دارند و اشخاص اصالت خود را با بیان خرقه خود مطرح می‌کردند.

مدیر مؤسسه مطالعات تمدن اسلامی خاطرنشان کرد: یکی دیگر از آثار تمدنی تصوف ظهور فتیان بوده است، که بعدها الگویی می‌شوند برای شوالیه‌ها و مسیحی‌ها، فتیان دیدگاه‌ها و ادبیاتی جوانمردانه داشتند و از ادبیاتی برخوردار بودند که جاذبه‌های بسیاری برای مردم داشته است، اینکه این اشخاص پایگاهی در میان مردم ایجاد کرده بودند، برای حمایت از مردم سبب محبوبیت آنها شده بود، عیاران و خاک ساران جریانهای دیگری از این دست هستند که شبها را به عبادت و تضرع می‌پرداختند و روزها مشغول فعالیتهایی می شدند تا مردم نفهمند اهل عبادت شب هستند.

وی یکی از مهمترین اتفاقات دوران ظهور تصوف را ظهور ادبیات عرفان نظری عنوان کرد و گفت: نکته مهم در این اتفاقات این است که خط عرفان روز به روز از فقه جدا می‌شود، فقه و عرفان در این دوره تفکیک شده اند اگرچه اشخاصی هستند که هم فقیه بودند هم عارف نظیر خواجه عبدالله انصاری ولی وی نمی‌تواند رابطه فقه و عرفان را تبیین کند، مولوی از اشخاصی است که فقه را رها کرده و عارف می‌شود، از این رو در این شرایط خط بین فقه و عرفان بسیار پررنگ می‌شود.

%d8%a7%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d8%af2

تصوف با زبان مردم سخن می‌گفت و به همین دلیل جاذبه داشته است

حجت الاسلام متولی امامی با اشاره به اهمیت ارتباط علما و نخبگان با بدنه جامعه و با مردم، تصریح کرد: باید مطالبی داشته باشیم برای مردم که برخاسته از درک ما از آنها باشد، با زبان مردم سخن گفتن هنری است برای جذب آنها به معارف دینی، تصوف با زبان مردم سخن می‌گفتند چندین قرن جامعه را در اختیار گرفت، هنوز هم آثاری از تصوف در مساجد و در مناسبات مذهبی ما دیده می‌شود و این حاصل تمدن سازی تصوف است.

مدیر مؤسسه مطالعات تمدن اسلامی با بیان اینکه ابوسعید ابوالخیر، اوحدالدین کرمانی، ابوالحسن خرقانی از صوفیان قرن پنجم بودند، خاطرنشان کرد: زمانی که یک کشور و جامعه‌ای تمدن داشته باشد و سعی کند آن را ترویج دهد کنش و واکنشهایی میان آن تمدن با دیگر تمدنها رخ خواهد داد، همین موضوع یکی از علل فاصله میان عرفان تصوف با فقه می‌شود.

وی در ادامه افزود: خواجه عبدالله انصاری و ابومحمد غزالی آخرین کسانی هستند در میان اهل سنت در میان عرفا معتقد به فقه بوده‌اند، این موضوع به خوبی بیانگر فاصله میان فقه و عرفان در میان اهل سنت است، تولید شعر زنده نگهدارنده فرهنگ است، تصوفی که شعر تولید می‌کند خود را زنده معرفی می‌کند، صفویه به همین دلیل شعر تولید می‌کند، بنابر فرموده رهبر معظم انقلاب فرهنگی که شعر نداشته باشد زنده نیست، اساسا فرهنگی زنده است که از هنر برخوردار باشد.

حجت الاسلام متولی امامی با اشاره به وقایع قرن ششم هجری، اظهار کرد: عین القضات همدانی مرید احمد غزالی بوده است که از شطح گویان دوران خود بوده است، مسائلی که با ادبیات و فهم و زبان زمان خود مناسبتی نداشته است و برخی مسائلی که امروز در نقد فقه مطرح می‌شود ریشه در همان دوران دارد، سنائی غزنوی، احمد رحمانی، عبدالقادر گیلانی از دیگر عرفای قرن ششم هستند.

وی ادامه داد: قرن هفتم را دوران اوج تولید ادبیات نظری و غیرنظری می‌توان نامید، اشخاصی نظیر نجم الدین کبری استاد پدر مولوی در این دوران بوده‌ است که در جنگ با مغولان کشته می‌شود و به عنوان اولین شهید صوفی شناخته می‌شود، فریدالدین عطار نیشابوری از دیگر صوفیان و از نوابغ شعر و ادب است ، عطار شخصیتی است که شعارای بعد از او به وی علاقه خاصی داشته‌اند، سهروردی، ابن عربی، کمال اسماعیل، و مولوی از دیگر صوفیان مشهور قرن هفتم هستند.

تاریخ ما دارای هویت و غنای بسیار زیادی است

مدیر مؤسسه مطالعات تمدن اسلامی با اشاره به اختلافات مولوی با فقها و استفاده عبدالکریم سروش از تفکرات مولوی و بروز پلورالیسم در اندیشه مولوی، عنوان کرد: در قرن هفتم تصوف با تشیع آشنا می‌شود و اشخاصی به عنوان صوفی شیعه فقیه ظهور می‌کنند، در حقیقت شیعه یک استراتژی و راهبردی را اتخاذ می‌کند و به تصوف نزدیک می‌شود، صفویه در این میان بیشترین استفاده از تصوف بردند و در حقیقت با استفاده از نردبان صوفیان به قدرت و حکومت رسیدند.

حجت الاسلام متولی امامی با اشاره به اهمیت تاریخ در شکل گیری هویت جامعه، تصریح کرد: ما تاریخی پر هویت و دارای غنای بسیار داریم، ارائه تاریخ و حقایق تاریخی به نسل جوان می‌توان در شکل گیریی هویتهای نسل جوان بسیار سازنده باشد، متأسفانه برخی تنها نقاط سیاه تاریخی را نشان می‌دهند و تلاش می‌کنند نسل جوان را از هویت خود و پیشینه خود دور نگه داشته و ناامید کنند.

تاریخ را باید به درستی به جامعه ارائه کرد

وی ادامه داد: شخصیتی نظیر شیخ عباسعلی اسلامی سربازان امام خمینی(ره) را تربیت کرد در حالی که به علت ارائه نشدن صحیح مطالب تاریخی به نسل جوان فرح پهلوی ادعا می‌کند که نسلی که در دوران دفاع مقدس جنگیدند توسط پهلوی تربیت شده‌اند، باید تاریخ را به درستی و دقیق به جامعه ارائه داد تا مانع از رشد و نفوذ شبهات در جامعه شویم.

مدیر مؤسسه مطالعات تمدن اسلامی عنوان کرد: در قرن هفتم تا نهم پدیده‌ای تحت عنوان جهان تشیع پس از شکل گیری تمدنی تصوف شکل گرفت، در فاصله قرن دوم تا قرن هفتم شیعه گرد ائمه(ع) و پس از آن گرد سادات حرکت می‌کند و سپس فقها محوریت شیعه را پیدا می‌کنند چرا که شیعه ولایت محور است، در قرن هفتم تصوف قدرت گرفته است، فقهای اهل سنت را قبول ندارند و مسائلی را مطرح می‌کنند که تا حدی به عقاید شیعه نزدیک است، تشیع آرام آرام با عنایت به توانمندی‌های تصوف به سمت تصوف می‌رود برای استفاده از ظرفیتهای تصوف.

صوفی‌های سنی پس از آشانایی با تشیع تبدیل به سنی‌های دوازده امامی شدند

حجت الاسلام متولی امامی خاطرنشان کرد: مؤسس عرفان شیعی سید حیدر آملی است، وی عقاید ابن عربی را گرفت و تمام این مباحث را با حقایق شیعی تصحیح می‌کند، در ادامه شخصیتی نظیر شاه نعمت الله ولی تصوف شیعی را پایه ریزی می‌کند، در حقیقت صوفی‌های سنی که از فقه اهل سنت جداشده بودند پس از آشنایی با شیعه تبدیل به سنی‌های دوازده امامی می‌شوند و حتی خرقه خود را که بیانگر مراد آنها است به ائمه معصومین(ع) نسبت می‌دهند.

وی با بیان اینکه ممکن است صوفیان در سلوک خود حقایقی از اهل بیت(ع) را درک کرده باشند که مسائلی را پیرامون عظمت و بزرگی ایشان مطرح و حتی کتابهایی در باب شأن و عظمت و بزرگی ائمه معصومین(ع) می‌نویسند، تصریح کرد: اهل سنت با ما در تصوف هم سفره شدند و شیعه از این فرصت به خوبی استفاده کرد.

استاد حوزه و دانشگاه در ادامه به معرفی برخی عرفای صوفی قرن هشتم نظیر حافظ شیرازی، شبستری پرداخت و گفت: مهمترین شخصیت قرن هشتم در تصوف شیخ حیدر آملی است که معتقد به وحدت طریقت و حقیقت و شریعت بود و می‌گفت همه اینها یک چیز هستند و آن چیزی به غیر از راه امام علی(ع) نیست، در قرن هشتم شاهد افت عرفان صوفیانه هستیم و علت آن ظهور شیعی است، در این زمان خانقاه شیخ صفی الدین اردبیلی اعلام تبری از دشمنان امام علی(ع) و پذیرش ولایت ایشان نمود و در پی این اقدام به یکباره بخش مهمی از آسیای صغیر که مریدان ایشان را تشکیل می‌دادند به تبعیت از این خانقاه که همه مرید آن بودند شیعه می‌شوند.

ایجاد وحدت مذهبی در دروان صفویه در ایران

جلسه سوم متا در اصفهان با حضور دکتر علی اکبر جعفری در محل امامزادگان درب امام  مورخ جمعه ۱۰مهر ۱۳۹۵ برگزار شد.
عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان با تبیین نظرات علما در دوران صفویه پیرامون حاکمیت و نقش صفویه در رسمیت یافتن مذهب تشیع و ایجاد وحدت دینی در ایران، گفت: مذهب تشیع و مقبولیت آن نزد دولت صفویه، گرفت اصلی‌ترین رکن تمدن سازی و تمدن زایی عصر صفویه است.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در اصفهان، دکتر علی اکبر جعفری، عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان ، پیش از ظهر امروز در نشست علمی مؤسسه علمی پژوهشی مطالعات تمدن اسلامی(متا) به ادامه مباحث خود پیرامون تاریخ تمدن اسلامی با محوریت صفویه پرداخت و گفت: در دوران صفویه اندیشه سیاسی جامعه بر مبنای نظریه محقق کرکی یعنی اعطای مشروعیت حکومتی که متعلق به فقیه است بنابر مصالح به سلاطین، شکل گرفت و البته مخالفانی نیز در میان فقها داشت.

وی در ادامه افزود: افرادی نظیر شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی و شیخ حسن پسر شهید ثانی نظریه مشروعیت حکومت محقق کرکی را قبول ندارند، اما نظریه دوره‌های قبل مبنی بر همکاری با سلطان عادل را قبول دارند، حتی شاه اسماعیل دوم با ویژگی‌هایی که داشت که عقاید شیعی در وی ضعیف بوده است و یا بنابر نظر برخی گرایشات سنی داشته است باز هم علما به جهت مصالح و منافع عامه مردم او را تنها نگذاشته و با وی همکاری هایی داشته اند.

عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان خاطرنشان کرد: با اینکه علمایی که ذکر شد نظریه محقق کرکی را قبول نداشتند و قائل به مشروعیت حکومت نبودند اما در هنگام تهاجم عثمانی به تبریز از حکومت صفوی حمایت می‌کنند، برخی از فقیهان روابط بسیاری با حکومت داشتند و مخالفانی داشتند که در رأس مخالفان این پیوند و شیفتگی فقها با حکومت، ملاصدرا قرار دارد که به علت این مخالفت آسیبهای بسیاری هم به ایشان وارد شد.

ملاصدرا با دنیاطلبی علما به شدت مخالف بود

جعفری با اشاره به مخالفت صریح و شدید ملاصدرا با دنیاطلبی برخی فقیهان، اظهار کرد: برخی منتقدان تقریبا هم عقیده با ملاصدرا به خاطر مصالح عامه با دربار رفت و آمد داشتند و حتی پست هم می‌گرفتند اما مذمت گوی عالمانی بودند که تعظیم پادشاهان می‌پرداختند و شیفته حاکمان بودند، شیخ بهایی را که شیخ الاسلام اصفهان بود می‌توان از این دسته عنوان کرد.

وی با بیان اینکه بیشترین اختلافات میان علما در دوران صفویه در بحث اندیشه سیاسی و دنیاطلبی و عافیت طلبی برخی علما بوده است، تصریح کرد: بعد از شاه عباس نفوذ علما در دربار بیشتر از گذشته می‌شود اما در اواخر دوران صفویه شاهد توطئه‌ها و شورانیدن مردم علیه علما از سوی اشخاصی بوده‌ایم؛ مذهب تشیع و مقبولیت آن نزد دولت صفویه به رغم همه نقدهایی که به صفویه وارد است و همه مشکلاتی که بر سر راه شیعه قرار گرفت اصلی‌ترین رکن تمدن سازی و تمدن زایی عصر صفویه است.

رسمیت تشیع در دوران صفویه اتحاد مذهبی در ایران ایجاد کرد

استاد حوزه و دانشگاه به وجود فضای وحدت مذهبی با فراگیر شدن تشیع در ایران عصر صفوی به عنوان یکی از کارکردهای رسمیت تشیع برای صفویه اشاره کرد و گفت: این به معنای این نیست که همه شیعه شده باشند اما در میان مذاهب و علما و بزرگان مذاهب وحدت وجود داشته است؛ اینکه در قرن اخیر حملات بسیاری به صفویه صورت می‌گیرد ریشه در این دارد که برخی نمی‌توانند قدرت گرفتن یک حکومت برمبنای تعالیم دینی و قدرت فقها و علما را تحمل کنند.

عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان تشابه سازی و تمایز بخشی را به عنوان یک عنصر هویت بخش مستقل برای ایران در مقابل دشمنان سرسخت را از دیگر کارکردهای رسمیت مذهب تشیع برای صفویه دانست و اظهار کرد: بعد از سقوط بغدادیعنی از سالهای ۶۵۶ تا ۹۰۷ نوعی اسلام مردمی در ایران حاکم شد که به صورت کلی سنی مذهب بودند اما محب اهل بیت(ع) بوده‌اند، در ۹۰۷ صفویه با رسمیت مذهب تشیع این مذهب را به عنوان یکی از مذاهب رسمی جهان اسلام معرفی و بر اینکه تنها مدل حکومتی مدل حکومتی خلافت است خط بطلان می کشند.

وی در ادامه افزود: موضوع لعن دوران صفویه از دیرباز مرسوم بوده است، زمانی که مسائلی از این دست ضربه زننده و دارای منشأ فکری غربی و ضدارزشی است باید از آن دوری کرد. بر عهده گرفتن نقش اساسی در حفظ  استقلال ملی مذهبی کشور از دیگر کارکردهای مذهب تشیع در دوران صفویه است.

رسمیت تشیع در ایران نظام حقوقی مستقل ایجاد کرد

جعفری رسمیت مذهب تشیع را پشتوانه اساسی برای مشروعیت بخشی سیاسی به صفویه دانست و تصریح کرد:  رسمیت مذهب شیعه برای صفویه و جامعه ایران در آن دوران نظام حقوقی مستقلی ایجاد کرد، همچنین در آن دوران نقش ناسیونالیسم مذهبی را برای حفظ کیان و موجودیت و مرزهای کشور برعهده داشت.

عضو هیأت علمی دانشگاه اصفهان خاطرنشان کرد: حاکمیت باورهای دینی و نشان دادن ظرفیت دین در تمدن سازی و مذهب در تمدن زایی را به رغم همه نقدها به عملکرد دینی دوران صفویه می‌توان یکی از خدمات صفویه به مذهب شیعه عنوان کرد، همچنین اهتمام ایشان فعالیتهای عمرانی را از دیگر خدمات صفویه می‌توان دانست، وجود علمای شیعه و نقش آفرینی در عرصه‌ها تمدنی علاوه بر تولید متون از دیگر ظرفیتهایی است که صفویه به وجود آورد.

وی رقابت با دولت عثمانی را یکی از عوامل رشد صفویه در عرصه‌های تمدنی عنوان کرد و گفت: این رقابت را می‌توان در عصر امروزی هم برای بیداری اسلامی علیه تمدن غرب به کار برد، باید مسلمانان بدانند همیشه پیشرفت متعلق به غرب نبوده است و این تمدن اسلامی بوده است که پیشتاز در علم و صنعت بوده است.

دکتر علی اکبر جعفری

علمای شیعه مغز متفکر تمدن سازی دوران صفویه

بسم الله الرحمن الرحیم

دومین جلسه از ترم سوم موسسه مطالعات تمدن اسلامی با حضور حجت­الاسلام متولی امامی و دکتر جعفری و دانش‌­پژوهان این مؤسسه، روز جمعه دوم مهر ۱۳۹۵ در امامزادگان درب امام اصفهان برگزار شد.

ضرورت پرداختن به مکاتب عرفانی در تمدن اسلامی

در اولین ساعت از این جلسه حجت­ الاسلام متولی امامی به بیان مقدمه­‌ای پیرامون ضرورت پرداختن به مکاتب عرفانی در تمدن اسلامی و تقسیم­‌بندی سیر عرفان در طول تاریخ اسلام پرداختند.

استاد متولی امامی در ابتدای جلسه به این موضوع پرداختند که مکاتب عرفانی دارای سیر تاریخی است و به همین دلیل دارای اهداف و مبانی می­‌باشد، لذا در شکل­‌گیری تمدن اسلامی نقش زیادی ایفا می‌کند. ایشان در ادامه به بیان مکاتب عرفانی پرداختند و مکاتب عرفانی را به دو بخش نظری  و عملی تقسیم کردند که عرفان عملی به شیوه سلوک و عرفان نظری به توصیف و هستی‌شناسی می‌پردازد. ایشان رشته‌­های علوم اسلامی مانند عرفان را علوم پسینی بیان کردند که بعد از اهل­ بیت شکل گرفته و دارای زمینه­‌هایی است که باعث شکل­‌گیری عرفان اسلامی در جهان اسلام شده است.

از جمله این عوامل عبارتند از:

۱- عرفان­‌های شرقی                   ۲- عرفان­‌های ایرانی                            ۳- آموزه­‌های اسلامی                          ۴- جنگ­‌ها از جمله حمله مغول                     ۵- فساد دربارها.

با توجه به عوامل شکل­‌گیری عرفان، نمی­‌توان گفت که عرفان به صورت ناب گرفته شده از اسلام است. استاد در ادامه بیان کردند که از قرن یکم تا سوم هجری قمری بیشتر، گرایشات زهدگرایی در جهان اسلام به وجود می‌آید. در قرن سوم تا پنجم هجری مبانی عرفان و شیوه سلوک شکل می­‌گیرد و توضیح و تبیین می­‌شود. در شیوه سلوک هم دو روش وجود دارد: سکر و سحو. مکتب بغداد بیشتر سحو هستند و به فقه گرایشات زیادی دارند. و مکتب سکر بیشتر از آنِ عارفان ایرانی هست که در مسیر سلوک به سکر می­‌رسند. قرن پنجم هجری نیز، قرنی است که عرفان به ظهورات عینی و تمدنی می­‌رسد. لذا در این دوره حاکمان با عارفان و تصوف برخوردهای جدی می­‌کنند.

سید محمدحسین متولی امامی

بیان تاریخ تمدن صفویه و شاخصه‌­های آن

در ساعت دوم دکتر جعفری در ادامه جلسات گذشته به بیان تاریخ تمدن صفویه و شاخصه­‌های آن برای دانش­‌پژوهان مؤسسه پرداختند. استاد در ابتدای ساعت بیان کردند که رهبر انقلاب در خرداد سال ۷۵ فرمودند: اینجانب برخلاف کسانی‌که صفویه را در چشم­‌ها ضدارزش کرده‌اند، تأکید می‌نمایم که صفویه بزرگترین حق را به دانش فقاهت و کلام شیعی دارند؛ زیرا آنها بودند که راه را باز کردند و علمای اسلامی را در این سطح پرورش دادند. استاد با این مقدمه به ویژگی­‌ها و شرایط عالی دوره صفویه برای تمدن­‌سازی پرداختند.

اولین ویژگی عبارت است از این که دوره صفویه اولین دوره­‌ای است که در ایران به عنوان یک واحد سیاسی مستقل بعد از مسلمان شدن ایرانیان شکل گرفته است.

دومین ویژگی عبارت است از این که هویت جدید ایرانی به شکل جدیدتری جلوه یافت که این شکل یا هویت عبارت است ایرانی مسلمان شیعی فارسی زبان.

و سومین ویژگی عبارت است از تفاوت عمده ایران دوره صفوی با دوره خودش، یعنی نقشی که مذهب تشیع در این دوره برعهده داشته است.

با توجه به این ویژگی­‌ها که در دوره قبل از آن وجود نداشت در این دوره تحولاتی اتفاق افتاد که موجب شکوفایی تمدنی این دوره شد. این اتفاقات عبارتند از: ۱- تحولات زیادی که مذهب تشیع موجب آن شد، ازجمله تغییر فلسفه سیاسی و هنر در دوران صفویه. به عنوان مثال شعر آیینی در این دوره در صدر اولین سروده­‌ها قرار می­‌گیرد. وعلمای شیعه به حکومت راه پیدا می­‌کنند و موجب تحولات عمیق می­‌شوند. ۲- صفویه فقط جهان‌گیری نکرد، بلکه یک جهان­‌داری موفق داشت. که این موجب شده است یک نمونه موفق تمدنی شود. ۳- به رغم اقتباس یا حتی تقلید از دولت­‌های قبل یا معاصرش از جمله هند و عثمانی در زمینه­‌های مختلف تمدنی، اصول خاص خودشان را مطرح و پیاده­‌سازی کردند. که این اصول خاص خلاقانه و مبتکرانه است. ۴- در این دوره تحولات عمیقی در حوزه‌های مختلف در ایران آغاز شد. مثلاً شاردن در سفرنامه خود بیان می­‌کند در دوره صفویه ۱۶۳ مسجد، ۴۲ مدرسه و ۱۸۰۲ کاروانسرا در اصفهان وجود داشته است.

استاد جعفری در جمع­‌بندی درس­‌گفتارهای خود در این ساعت اظهار کردند که محور اساسی توسعه در دوره صفویه را علمای شیعه داشتند. علمای شیعه مغز متفکر این دوران بوده­‌اند. که برای نمونه می­‌توان کتاب ایران عصر صفوی نوشته راجرز سیوری را مطرح کرد. که البته در دهه­‌های اخیر به ویژه بعد از جنگ دوم جهانی و قرن بیستم دشمنی­‌های زیادی با صفویه در داخل یا خارج شده است که یا به دلیل ناآگاهی تاریخی است یا به دلیل ضعف مبانی اعتقادی و یا به دلیل تحت تأثیر جریان به اصطلاح روشنفکری یا غرب­‌گرایی وابسته است که به ویژه از دوره قاجاریه به این طرف در ایران دیده می­‌شود.

در پایان استاد به بیان اشکال اندیشه سیاسی تشیع پرداختند و آن را به  ۵ دوره تقسیم نمودند که این دوره­‌ها عبارتند از:
۱- دوران امامت که تا۳۲۹ هجری قمری طول کشیده است. که حکومت حق امام معصوم است.

۲- دوران رویکرد به سلطان عادل (از ۳۲۹ تا ۹۰۷ هجری قمری)

۳- دوران مشروعیت دادن به سلطان عادل (از ۹۰۷ تا ۱۳۲۴ هجری قمری)

۴- دوران رویکرد به حکومت‌­های مردمی با رویکرد قانونی( از پهلوی تا انقلاب اسلامی)

۵- دوران تشکیل حکومت اسلامی بر مبنای ولایت فقیه

حضور علمای شیعه مانند محقق کرکی و امثال آن در این دوره بسیار مشهود است. که این ورود علما همکاری با سلطان جائر نبوده است؛ بلکه حاکم با اذن فقیه جامع‌الشرایط حکومت می­کرده است.

%da%a9%d9%84%db%8c

درس­‌گفتارهای الگوهای پیشرفت اسلامی ایرانی

در ساعت سوم نیز حجت الاسلام متولی امامی مدیر مؤسسه مطالعات تمدن اسلامی به بیان ادامه درس­‌گفتارهای الگوهای پیشرفت اسلامی ایرانی پرداختند. در ابتدای این ساعت استاد بیان کردند مدل­‌های توسعه‌ای که در دوران دولت سازندگی مطرح بود مدل­‌هایی است که در جامعه مدرن مطرح شده بود. تئوری که آقای هاشمی پیرامون توسعه مطرح می‌کند این است که باید بخشی از کشور را نظیر تهران، مشهد، شیراز، تبریز و اصفهان را به عنوان مرکز سرمایه قرار دهیم و نقاط پیرامونی به سمت مرکز حرکت کنند. این یعنی اینکه نقاط پیرامونی به نوعی خادم مراکز باشد و باید یک نسل این فشار را تحمل کنند تا کم‌کم نقاط پیرامونی هم قدرت بگیرد.

در ادامه استاد، با اشاره به اینکه تمدن­‌ها خود را تحمیل می‌کنند تصریح کرد: الگوی پیشرفتی باید طراحی کنیم که سنت­‌های ما را از بین نبرد، این حفظ سنت­ها به معنای استفاده از ابزار و وسایل قدیمی و فرسوده و فاقد پیشرفت گذشته نیست، و ما سلفی نیستیم، آنها معتقد هستند باید برگردیم به عقب و نظیر گذشتگان زندگی کنیم که ما به این موضوع معتقد نیستیم، بلکه به دنبال پیشرفت هستیم اما با حفظ سنت­‌ها باید پیشرفت کرد. کسانی که به دنبال پیشرفت هستند ابتدا باید زمینه‌ها را مشخص کنند، اگر بخواهیم به الگوهای پیشرفت بپردازیم باید تکلیف ما در چند حوزه مشخص شود، یکی از این مسائل چگونگی مواجهه ما با غرب است، دیگر اینکه نظریه اجتماعی ما باید مشخص باشد و بدانیم تحلیل ما از جامعه به چه صورت است، باید معلوم شود نگاه ما نسبت به حرکت تاریخ به چه صورت است، یعنی باید اشخاص فلسفه تاریخ خود را پیش از ورود به مبحث الگوی پیشرفت مشخص کنند، مؤلفه دیگر بحث علم و چیستی علم یا همان فلسفه علم است.

ایشان در ادامه اظهار کردند اگر به یک نظام فکری برسیم می‌توان یک الگو ترسیم کنیم، مشکل ما امروزه در طراحی الگوی پیشرفت این است که دارای یک نظام فکری نیستیم و به برخی مسائل اصلا نپرداخته‌ایم و یا نظریات غرب را پذیرفته‌ایم، در دین شناسی خود اگر نگاه جدیدی به عرفان داشته باشیم بسیاری از مسائل تغییر خواهد کرد، امام خمینی یک نگاه متفاوت به عرفان داشته است و این نگاه متفاوت می‌تواند بسیاری از مسائل را دگرگون نماید.

در پایان نیز استاد درباره فلسفه تاریخ توضیحی دادند  و به فلسفه تاریخ داروین اشاره‌­ای داشتند و بیان کردند این خط فلسفه تاریخ موجب تولید الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی نمی­شود.

                                                                                                   کریمی

نشست تخصصی روش شناسی فقه تمدنی

اولین نشست تخصصی موسسه مطالعات تمدن اسلامی (متا) در سال تحصیلی جدید در تاریخ۱۰ شهریور۹۵ با سخنرانی حضرت آیت الله علیدوست و حجه الاسلام متولی امامی، با عنوان “روش شناسی فقه تمدنی” برگزار شد.
ابتدا حجه الاسلام متولی امامی به طرح مفهوم تمدن پرداخت و فقه تمدنی را فقه شبکه ای و تصمیم ساز در قامت تمدن اسلامی معرفی کرد. وی افزود فقه تمدن از سویی باید با رویکرد حکومتی استنباط شود و از سوی دیگر باید نظام مسائل فقه در هر موضوع را استنباط کند. برای طراحی نظام فقیه باید متوجه غرب شناسی و مواجهه صحیح با غرب باشد.

روش شناسی فقه تمدن آیت الله علیدوست موسسه متا

در بخش دوم این نشست، آیت الله علیدوست این جلسه را مغتنم شمردند و این نشست با چنین عنوانی را بی سابقه معرفی کردند.

ایشان افزودند که فقه تمدنی در نگرش ما یعنی اجتهاد تمدنی که شاخصه هایی دارد. اولین شاخصه توجه نظام وارگی احکام است. باید یکبار با نگرش خرد احکام را استنباط کرد و در مرحله دوم باید خرده نظام ها را کشف کرد و در نهایت باید به یک نظام کلان تمدنی دست یافت.
نکته دیگر در فقه تمدنی توجه به نصوص مبین مقاصد است که باید در استنباط مورد توجه قرار گیرد.
نکته سوم توجه مجتهد به تزاحم احکام در حوزه مدیریت اجتماع است.

آیت الله علیدوست

توجه به عقل، مصالح، شرایط و محدودیت های اجرای حکم و دیگر مولفه های مهم بر فرآیند مجتهد، از دیگر جنبه های مورد توجه آیت الله علیدوست بود.
لازم به ذکر است که این نشست با جلسه هم اندیشی اساتید سطوح عالی حوزه علمیه اصفهان به پایان رسید.

دیدار مدیر مسئول موسسه مطالعات تمدن اسلامی (متا) با آیت الله مهدوی

در این جلسه با ارائه گزارشی از عملکرد موسسه متا به تشریح برنامه‌های پیش رو و اهداف موسسه پرداخته شد.
fg

 

آیت الله مهدوی با دقت و توجه نسبت به فعالیت‌ها و برنامه‌های این موسسه ابراز امیدواری کردند که این فعالیت‌ها منجر به تربیت نیروهای نخبه انقلابی گردد. ایشان بر تمرکز  بعضی مباحث موسسه بر تمدن مهدوی، دوران ظهور و ویژگی‌های آن و معرفی آن به دانشجویان و طلاب تأکید داشتند و فرمودند: معرفی آن دوران اشتیاق مردم را به حرکت برای اصلاح جامعه و انتظار سازنده افزایش می‌دهد.

photo_2016-09-10_17-27-59
حجت الاسلام متولی امامی در پایان ضمن بیان اهمیت توجه عالمان دینی به ارتباط فقه و دولت و تولید نظام سازی فقهی، آن را از وظائف و رسالت‌های علمای دوران جمهوری اسلامی دانست.

دوره آموزشی مطالعات تمدنی۳

شروع ترم مهر ۱۳۹۵

ترم سوم دوره مطالعات تمدنی دفتر اصفهان از ۲۶شهریور ماه آغاز می‌شود.

جهت پیش ثبت نام، لطفا فرم ذیل را پر کنید.

ثبت نام ترم مهرماه ۹۵ اصفهان

برای تکمیل ثبت نام و کسب اطلاعات بیشتر با شماره ۰۹۱۳۵۵۵۶۸۶۳ تماس حاصل نمایید تا از نوبت مصاحبه و سطح بندی مطلع شوید.

 

برنامه ترم مهر ۱۳۹۵ اصفهان

photo_2016-09-02_22-02-15

%d8%a8%d8%b1%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d9%85%d9%87%d8%b1-%d8%a7%d8%b5%d9%81%d9%87%d8%a7%d9%86-1395

 

 

مقام عقل و دین و فلسفه در نسبت با علم

ششمین جلسه از ترم دوم مؤسسه مطالعات تمدنی در تاریخ ۲۰/۱/۹۵ با حضور اساتید و دانش­ پژوهان این مؤسسه در سالن امامزادگان درب امام اصفهان برگزار شد.

ساعت اول از این جلسه با حضور دکتر جعفری عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه اصفهان برگزار شد. دکتر جعفری در ابتدای این جلسه به بیان تعاریفی از تمدن پرداختند و سپس به بیان کلیاتی از خط تاریخی در جهان اسلام پرداختند. ایشان قرن اول هجری را بیشتر دوران جنگ و تصفیه حساب نام بردند و قرن دوم هجری را دوران پایه ­ریزی علمی بیان کردند و قرن چهارم هجری را یعنی دورانی را که آل­بویه حضور دارند یکی از دوران شکوفایی تمدن دانستند.

استاد در ادامه سه دوره مشخص رشد تمدن ایرانی اسلامی را به شرح زیر بیان کردند: ۱- دوران آل بویه است. که یکی از مراکز اصلی این دوره شهر اصفهان است. ۲- دوره سلجوقیان است. تفاوت آن با دوران قبلی این است که دوره قبلی مایه اصلی آن شیعه است ولی دوران سلجوقیان دوره حاکمیت تفکر شیعه نیست. ۳- دوره صفویان

استاد عوامل مؤثر در ایجاد تمدن ایرانی اسلامی را عبارت از: دین، اخلاق، جغرافیا به عنوان سه پایه اولیه و زبان و علوم و فنون هم به عنوان مکمل­ های آن بیان کردند. دین به عنوان اساسی­ ترین رکن، اخلاق به عنوان پیوند دهنده جامعه ایرانی اسلامی، جغرافیا به عنوان ظرف زمانی و مکانی تمدن ایرانی اسلامی، زبان به عنوان اساسی ­ترین رکن موجودیت(هویت) ایرانی اسلامی، و علوم و فنون به عنوان عالی­ترین محصول خرد ایرانی.

در پایان جلسه استاد به بیان کلیات و ویژگی­ هایی از دوران تمدنی آل­بویه که موجب شاخص شدن تمدنی آن شد،پرداختند و هم­چنین مصداق­هایی تاریخی از آن را نیز بیان کردند. ایشان بیان کردند که آل­بویه ۱- از شرایط موجود در ایران برای ایجاد دولت استفاده کرد. ۲- تلاش برای در اختیارگرفتن همه ایران(البته تا این اندازه قدرت پیدا نکردند) ۳- ایجاد مناسبات با نهاد خلافت ۴- ایجاد وحدت سیاسی در بین جامعه و در درون حکومت آل­بویه ایجاد کردند.

در ساعت دوم از این جلسه دکتر قربانی به ادامه ارائه درس ­گفتارها پیرامون  تاریخ فلسفه غرب پرداختند. استاد قربانی در این ساعت به ادامه مباحث مربوط به هگل پرداختند. استاد در ابتدا به  مرور و تکمیل اصول فلسفه هگل پرداختند و این­گونه بیان کردند:

۱- اصل جهت کافی(اصل علیت): هگل آمد تا تقابل ذهن و عین(نومن و فنومن) را بردارد. شعار آنها این است که آگاهی از متعلق آن­ها جدا نیست. مثل عشق که وقتی بروز می­ کند به سمت چیزی است. یعنی عشق متعلق نیاز دارد. ولی بین عشق و متعلق عشق جدایی نیست. مانند علم و معلوم. به این می­ گویند پدیدارشناسی. یعنی مقابل آگاهی پدیدار است و آگاهی از پدیدار جدا نیست. در کل باید گفت که هگل فیلسوف وحدت­ گرا است.

۲- اصل امتناع تناقض:

دو نقیض نه با هم جمع می­ شوند ونه رفع می ­شوند. هر دو این گزاره نشان می­ دهند که هگل به عقل اعتماد دارد. چون فلسفه خود را بر روی این دو اصل عقلی بنا گزارده است. لذا هر گزاره ­ای که بخواهد وارد فلسفه­ هگل بشود باید باید با این دو گزاره سازگاری داشته باشد.

هگل بیان می­ کند که باید سیستمی بچینیم که وقتی گزاره ­ای را بیان کردیم، خود بیان کند که گزاره­ های بعدی چه باید باشد. یعنی مقدمه + متد که نتیجه­ ای ضروری و خطاناپذیر داشته باشد.

دکتر قربانی در ادامه به بیان مراحل هگل پرداختند. و فلسفه هگل را دارای سه مراحله بیان کردند:    ۱- مرحله منطق   ۲- مرحله­ی طبیعت    ۳- مرحله روح

هگل بیان می ­کند پیش از من فلاسفه سر در درون کردند، چرا که منطقی حرف زدند و منطق بخش درون است، در حالی که منطق یک مرحله بود. برخی هم عینی بودند و فقط از طبیعت(بخش بیرونی آن) صحبت کردند. ولی هگل معتقد بود که فلسفه وی جامع بین آنها است که تز+ آنتی تز= سنتز.

در ساعت آخر حجت الاسلام استاد متولی امامی مبحث فلسفه علم را در این ترم آغاز کردند. ایشان بیان کردندکه یکی از بحث­ های مهم تمدنی فلسفه علم است. اگر یک نگاه درجه دو (از بیرون) به علم داشته باشیم، به آن فلسفه علم می­ گویند. برای مثال گاهی اصول می­ خوانیم ولی گاهی از بیرون به اصول نگاه می­ کنیم که چیست؟ این نگاه از بیرون می­ شود فلسفه  علم.

حال این که آیا این نگاه صحیح است یا نه محل بحث است.

ایشان بیان کردند که برخی چیزها راز است(با آن زندگی می­ کنند) برای همین هیچ­ گاه تکراری نیست. مانند امام حسین(ع). ولی برخی چیزها مسئله است و به همین خاطر تکرار دارد.

اگر چیزی از راز بودن به مسئله تبدیل شود دیگر حیات نیست. غرب­شناسی وقتی ایجاد شد که دیگر راز نبود بلکه مسئله مردم شده بود.

فلسفه علم یعنی پرسش از علم. این یعنی حیات علم رو به پایان است و اکنون در غرب فقط تکنولوژی است که حیات دارد.

در ادامه استاد قرن ۱۷ قرن میلادی را قرن حذف دین و قرن منزلت­یابی فلسفه دانستند که به دو شکل بروز کرد: ۱- عقل­گراها   ۲- تجربه ­گراها.

هر دو وقتی خواستند شروع کنند دین را کنار گذاشتند و خواستند با علم و عقل صرف پیش بروند. در مرحله­ بعد فلسفه هم کنار گذاشته شد و علم به تنهایی پیش رفت. البته به جایی رسید که متوجه شدند علم بدون دین و فلسفه زیر پایش خالی شده است و اعتباری ندارد لذا دوباره عقل­ گراها شروع به کار کردند و مقام عقل را دوباره زنده کردند.

                                                                                               فرهنگ دوست